Το κορίτσι και τα δελφίνια
Διονύσης Ανεμογιάννης

Η Ιφιγένεια Σκορδά έχει ασχοληθεί με την έρευνα και την εκπαίδευση θαλάσσιων θηλαστικών και η δουλειά της είναι να εκπαιδεύει δελφίνια στο Αττικό Πάρκο. Η πολύ ιδιαίτερη και απαιτητική ασχολία της τής προσφέρει καθημερινά αξέχαστες εμπειρίες και την έχει κάνει να εκτιμήσει ακόμα περισσότερο τα πανέξυπνα πλάσματα που εκπαιδεύει και φροντίζει.   

Πού μεγάλωσες; Πώς και αποφάσισες να ακολουθήσεις αυτό το επάγγελμα;
Γεννήθηκα και μεγάλωσα στην Καστοριά. Αν και «βουνίσια», το ενδιαφέρον μου και η αγάπη μου για την θάλασσα και τα πλάσματα που ζουν σε αυτή ξεκίνησαν από πολύ μικρή ηλικία. Στα 10 μου χρόνια η μητέρα μου μού αγόρασε τα ημερολόγια του Ζακ Υβ Κουστώ ως εξωσχολικά βιβλία, τα οποία λάτρεψα, και τότε αποφάσισα ότι θέλω να γίνω ωκεανογράφος και να δουλέψω με δελφίνια. Στην πορεία, βέβαια, και μεγαλώνοντας,  συνειδητοποίησα ότι το ένα δεν συνεπάγεται το άλλο, αλλά παρόλα αυτά τα έκανα και τα δύο. Σπούδασα Ωκεανογραφία και έπειτα έγινα εκπαιδεύτρια δελφινιών.



Πού εκπαιδεύτηκες;
Σπούδασα Θαλάσσιες Επιστήμες στο Πανεπιστήμιο Αιγαίου και το πρώτο μου πτυχίο έθεσε τις καλές βάσεις για την μετέπειτα ενασχόληση μου με τα θαλάσσια θηλαστικά. Στο Μεταπτυχιακο μου στο Πανεπιστήμιο Αθηνών εξειδικεύτηκα στην Βιολογική Ωκεανογραφία. Στο δεύτερο έτος του Μεταπτυχιακού μου ασχολήθηκα πλέον με την έρευνα και την εκπαίδευση θαλάσσιων θηλαστικών και πιο συγκεκριμένα με την έρευνα πάνω στις  νοητικές ικανότητες των θαλάσσιων λιονταριών της Καλιφόρνιας. Η πρώτη μου επαφή στο πεδίο με τα ζώα αυτά ήταν το 2007, όπου για ένα 6μηνο δούλεψα στην Κέρκυρα σε μια εταιρεία που έχει στην κατοχή της θαλάσσια λιοντάρια, στο “Kalypso undersea cruises and sea lions” όπου ανέλαβα ένα θαλάσσιο λιοντάρι της Καλιφόρνιας ονόματι Σήζαρ και ολοκλήρωσα την διπλωματική μου εργασία πάνω στην ικανότητα του να ξεχώρίζει αντικείμενα και στους παράγοντες που τον επηρεάζουν. Έπειτα και αφού ολοκλήρωσα τις σπουδές μου, έφυγα στις Βερμούδες το 2008, όπου εκπαιδεύτηκα στη εταιρεία Dolphin Quest Bermuda πάνω στα δελφίνια. Κατά την παραμόνη μου εκεί έμαθα όλες τις απαραίτητες τεχνικές πάνω στην εκπαίδευση των ζώων και ταυτόχρονα δούλευα σε προγράμματα κολύμβησης του κοινού με τα δελφίνια. Επέστρεψα στη Ελλάδα το 2009 και τότε έμαθα οτι το Αττικό Ζωολογικό Πάρκο ετοίμαζε ένα καινούργιο χώρο που θα φιλοξενούσε θαλάσσια θηλαστικά. Έγινα μέλος της ομάδας, τα δελφίνια ήρθαν κοντά μας τον Μάρτιο του 2010 και είμαι μαζί τους μέχρι και τώρα.

Ποια η σχέση σου με το νερό;
Μου αρέσει πολύ το υγρό στοιχείο και προσπαθώ τον ελεύθερο μου χρόνο να είμαι κοντά στην θάλασσα. Για να γίνεις εκπαιδευτής θαλάσσιων θηλαστικών είναι απαραίτητο να αισθάνεσαι άνετα μέσα στο νερό και να κολυμπάς καλά. Επίσης, απαραίτητο είναι και το δίπλωμα αυτόνομης κατάδυσης. 

Πώς είναι να δουλεύεις με θαλάσσια θηλαστικά;
Το να δουλεύεις με θαλάσσια θηλαστικά, αλλά και με άλλα ζώα, σου προσφέρει αξέχαστες εμπειρίες. Κάθε μέρα που περνάει είναι διαφορετική και αποτελεί μια έκπληξη. Αυτό που μου αρέσει πολύ στην δουλειά μου είναι η έλλειψη ρουτίνας στην καθημερινότητά μου. Έχω δουλέψει με Θαλάσσια Λιοντάρια της Καλιφόρνιας και Δελφίνια, αλλά πολύ θα ήθελα μελλοντικά να ασχοληθώ και με την εκπαίδευση άλλων άγριων ζώων, ή ακόμα και με σκύλους. Τρέφω μεγάλο σεβασμό για όλους αυτούς τους ανθρώπους που ασχολούνται με ζώα και προσπαθούν να κάνουν την ζωή αυτών των ζώων καλύτερη μέσα από την εκπαίδευση τους.

Τι διαφορά έχει το να εκπαιδεύεις φώκιες από το να εκπαιδεύεις δελφίνια;
Τα Θαλάσσια Λιοντάρια της Καλιφόρνιας ανήκουν στην οικογένεια των Οταριίδων και έχουν βασικές διαφορές από τις φώκιες. Δεν τα συναντούμε στην Ελλάδα, ζουν στις Δυτικές ακτές των Ηνωμένων Πολιτειών, δηλαδή στις ακτές της Καλιφόρνιας από όπου έχουν πάρει και το όνομα τους. Υπάρχουν διάφορες τεχνικές εκπαίδευσης, αλλά η θεωρία που εφαρμόζεται από όλους τους σύγχρονους εκπαιδευτές που πιστεύουν στην θετική εκπαίδευση είναι μία και ίδια σε ό,τι ζώο και αν απευθύνεσαι. Αυτή είναι η θεωρία του B.F. Skinner (operant conditioning) που λέει ότι η ένα ζώο θα επαναλάβει μια συμπεριφορά, αν αυτό που θα ακολουθήσει την συμπεριφορά του είναι κάτι θετικό για αυτό. Με απλά λόγια, χρησιμοποιούμε την μέθοδο της επιβράβευσης και ποτέ της τιμωρίας. Τώρα, ανάλογα με το είδος του ζώου και την αντίληψή του, οι τεχνικές ποικίλουν. Προσωπικά πιστεύω ότι τα θαλάσσια λιοντάρια της Καλιφόρνιας είναι πιο εύκολα από τα δελφίνια. Είναι έξυπνα ζώα αλλά όχι όσο τα δελφίνια, αν είσαι ξεκάθαρος μαζί τους και εφαρμόσεις τις σωστές τεχνικές έχεις πολύ γρήγορα και καλά αποτελέσματα. Τα δελφίνια από την άλλη, έχουν τρομερή αντίληψη του περιβάλλοντος και των ερεθισμάτων που τους δίνονται, έχουν πολύπλοκη κοινωνική δομή που πρέπει πάντα να λαμβάνεις υπόψη και η εκπαίδευσή τους δεν στηρίζεται μόνο στις τεχνικές εκπαίδευσης, αλλά και στην σχέση που αναπτύσσεις μαζί τους και φυσικά την εμπιστοσύνη.

Ποιος είναι ο βασικός τρόπος για να προσεγγίσεις και να εκπαιδεύσεις ένα δελφίνι;
Η εμπιστοσύνη ανάμεσα στους εκπαιδευτές και τα δελφίνια χτίζεται καθημερινά και απαιτεί χρόνο. Μαθαίνουν να συνεργάζονται και να δουλεύουν μαζί σου, αλλά ταυτόχρονα αποζητούν την επαφή και το παιχνίδι με τους εκπαιδευτές τους. Πρέπει να σέβεσαι την διάθεση τους και τις ανάγκες τους. Να καταλαβαίνεις πότε είναι καλή στιγμή να τα προσεγγίσεις και πότε να τα αφήσεις να κοινωνικοποιηθούν μέσα στην ομάδα τους. Αν είσαι ξεκάθαρος και ειλικρινής μαζί τους, η σχέση σας θα είναι απλά μοναδική. 

Ποιο είναι το πιο δύσκολο κομμάτι της δουλειά σου;
Το πιο δύσκολο κομμάτι της δουλειάς είναι αυτό που δεν φαίνεται στον κόσμο. Είμαστε υπεύθυνοι για την υγεία και την καθημερινή φροντίδα των ζώων αυτών, για να διατηρούμε την πνευματική και φυσική τους κατάσταση σε άριστα επίπεδα. Αυτό σημαίνει ότι δεν υπάρχουν γιορτές και αργίες για μας που να είμαστε κλειστά και να μην δουλεύουμε. Δουλεύουμε σε εξωτερικό χώρο, οπότε οι καιρικές συνθήκες πολλές φορές δεν είναι υπέρ μας. Είτε έχει 0 είτε 40 βαθμούς, αν βρέχει η χιονίζει εμείς είμαστε εκεί για τα ζώα μας. Χρειάζεται πολύ καλή φυσική κατάσταση, μιας και χρειάζεται να φροντίζουμε να παραμένει καθαρός ο χώρος που τα φιλοξενούμε, ο καθαρισμός της πισίνας για παράδειγμα με αυτόνομη κατάδυση γίνεται σε καθημερινή βάση. Για πολλούς η προετοιμασία τους φαγητού τους αποτελεί μια βρώμικη δουλειά, εμάς δεν μας πειράζει να είμαστε κάθε πρωί σε μια κουζίνα προετοιμάζοντας 200 κιλά ψάρι για αυτά. Τέλος, είναι μια δουλειά που χρειάζεται αφοσίωση. Σε μια γέννα ή σε μια αρρώστια παραμένουμε δίπλα τους 24 ώρες το 24άωρο για όσο χρειαστεί, μέρες ή μήνες, διασφαλίζοντας ότι όλα πηγαίνουν καλά. 

Είναι αλήθεια ότι σε κάποιες περιπτώσεις χρησιμοποιούνται βίαιες πρακτικές προκειμένου να εκπαιδευτεί ένα θαλάσσιο θηλαστικό;
Οι βίαιες πρακτικές και η τιμωρία αποτελούν παρελθόν για τα περισσότερα θαλάσσια πάρκα στον πλανήτη. Πριν από κάποιες δεκαετίες χρησιμοποιούσαν βίαιες τεχνικές λόγω άγνοιας χειρισμού των ζώων αυτών. Με το πέρασμα των χρόνων, οι άνθρωποι που είχαν υπό την φροντίδα τους ζώα, συνηδητοποίησαν ότι οι βίαιες πρακτικές είχαν μόνο αρνητικά αποτελέσματα στην συμπεριφορά και την υγεία των ζώων. Σήμερα, είναι αδιανόητο για εμάς να υπάρχουν ακόμα άνθρωποι που συμπεριφέρονται άσχημα στα ζώα με τα οποία περνάνε περισσότερο χρόνο από ό,τι με τις οικογένειές τούς. Στο Αττικό Πάρκο όχι μόνο δεν χρησιμοποιούμε βία, κάτι που θεωρούμε παντελή έλλειψη σεβασμού απέναντι σε οποιοδήποτε ον, αλλά την κατακρίνουμε και είμαστε υπέρ της απαγόρευσης και κατάργησης χώρων όπου ακόμα την χρησιμοποιούν όπως για παράδειγμα κάποια τσίρκο.

Πόσα ζώα αναλαμβάνεις; Πόσο συστηματική είναι η επαφή σου μαζί τους; Δένονται μαζί σου;
Όλοι οι εκπαιδευτές είμαστε σε θέση να δουλέψουμε με όλα τα δελφίνια και οφείλουμε να γνωρίζουμε για την κατάσταση όλων. Παρόλα αυτά, ο καθένας μας έχει αναλάβει ένα συγκεκριμένο δελφίνι για την εκπαίδευση καινούργιων συμπεριφορών και την συνεχή παρακολούθησή του. Η επαφή μας μαζί τους είναι καθημερινή και έτσι υπάρχει μια συνέχεια τόσο στο δέσιμο μας μαζί τους όσο και στην εκπαίδευση τους. 

Έχεις κάποιο δελφίνι που να ξεχωρίζεις; Αν ναι, ποια η ιστορία του;
Τα αγαπάω και τα νοιάζομαι όλα πολύ. Είναι κομμάτι της ζωής μου και φίλοι μου. Έχουν όλα διαφορετικούς χαρακτήρες και στο καθένα τους λατρεύω μικρές λεπτομέρειες. Ένα από τα δελφίνια με το οποίο έχω ασχοληθεί περισσότερο και έχω ιδιαίτερη αδυναμία είναι η Κάλλια. Είναι 9 χρονών και έχει ιδιαίτερη ιστορία. Γεννήθηκε στο θαλάσσιο μουσείο της Λιθουανίας και ήρθε κοντά μας τον Μάρτιο του 2010 μαζί με τον Ιάσονα, τον Ερμή και την Χλόη. Στη Λιθουανία ήταν ένα δελφίνι απομονωμένο από τα υπόλοιπα, καθώς δεν κατείχε κάποια κυρίαρχη θέση μέσα στην κοινωνική τους ομάδα και δεν συμμετείχε σε πολλές δραστηριότητες. Όταν ήρθε στην Ελλάδα προσαρμόστηκε πολύ γρήγορα στο καινούργιο περιβάλλον, η συμπεριφορά της άλλαξε και έγινε πιο ενεργητική. Λάτρεψα στην Κάλλια τον ενθουσιασμό που έδειχνε κάθε φορά που προσπαθούσαμε να μάθουμε μια καινούργια συμπεριφορά και την υπομονή της στα λάθη που έκανα εγώ καθ'όλη την διάρκεια της εκπαίδευσής της. Αυτή την στιγμή συμμετέχει στις εκπαιδευτικές μας παρουσιάσεις, είναι πολύ παιχνιδιάρα και γεμάτη όρεξη για δουλειά. 

Μπορεί ένα δελφίνι που μεγαλώνει σε πάρκο εκπαίδευσης, να ζήσει σαν κανονικό ζώο σε περίπτωση απελευθέρωσης;
Τα δελφίνια που γεννιούνται υπό την ανθρώπινη φροντίδα είναι κανονικά ζώα που εκτελούν τις φυσικές συμπεριφορές τους, απλά μαθαίνουν να ζουν μαζί μας και στο περιβάλλον το οποίο τους παρέχουμε. Δεν χρειάζεται να αναζητήσουν τροφή και να αποφύγουν εχθρούς. Αυτές είναι συμπεριφορές που τους μαθαίνουν οι μητέρες τους τα πρώτα χρόνια της ζωής τους. Δεν θα ήταν σωστό να αφήναμε δελφίνια που έχουν γεννηθεί υπό την φροντίδα των ανθρώπων στην θάλασσα μιας και οι πιθανότητες επιβίωσης τους θα ήταν μικρές.

Πόσο καιρό χρειάζεται ένα δελφίνι για να μάθει ένα κόλπο;
Η κάθε συμπεριφορά χρειάζεται και τον ανάλογο χρόνο. Μερικές χρειάζονται απλά μια μέρα και άλλες μπορεί να σου πάρουν μήνες. Οι περισσότερες συμπεριφορές που ζητάμε από τα δελφίνια μας είναι προεκτάσεις των ήδη φυσικών συμπεριφορών τους. Για παράδειγμα, τα διάφορα άλματα που κάνουν. Τα δελφίνια πραγματοποιούν άλματα έξω από το νερό στην φύση σε καθημερινή βάση και με 100 διαφορετικούς τρόπους και το καθένα σημαίνει κάτι για αυτά. Είτε θέλουν τα αρσενικά να προσελκύσουν και να εντυπωσιάσουν τα θηλυκά, είτε να ειδοποιήσουν τα άλλα μέλη της ομάδας ότι βρήκαν τροφή, είτε για να αποφύγουν εχθρούς, είτε πολύ απλά για να παίξουν. Όταν εμείς στα δικά μας δελφίνια εκπαιδεύουμε τα διάφορα άλματα, αυτό που στην ουσία κάνουμε είναι να χτίζουμε ένα κώδικα επικοινωνίας ώστε να καταλαβαίνουν ότι την δεδομένη στιγμή που το ζητάμε θα θέλαμε να κάνουν ένα συγκεκριμένο άλμα. Οι ιατρικές συμπεριφορές από την άλλη χρειάζονται περισσότερο χρόνο. Για παράδειγμα, τα εκπαιδεύουμε να συνεργάζονται μαζί μας και να μας επιτρέπουν να πάρουμε αίμα από τις ουρές τους. Αυτό χρειάζεται χρόνο και σίγουρα να έχεις κερδίσει την εμπιστοσύνη του δελφινιού σου. 

Πώς αντιδρά ο κόσμος που παρακολουθεί το σόου με τα δελφίνια; Έχεις την εντύπωση ότι τα παιδιά (για παράδειγμα) αντιλαμβάνονται τα ζώα σαν να είναι παιχνίδια;
Ο κόσμος τα αγαπάει τα ζώα αυτά και ενθουσιάζεται όταν τα βλέπει από κοντά. Δυστυχώς όμως, οι περισσότεροι δεν γνωρίζουν πολλά πράγματα για την ζωή των θηλαστικών αυτών και για την προστασία τους. Μέσα από το εκπαιδευτικό πρόγραμμα που παρουσιάζουμε,  προσπαθούμε να ενημερώσουμε τον κόσμο για τους κινδύνους που διατρέχουν αυτά τα πλάσματα στην φύση και υπαίτιοι είμαστε αποκλειστικά και μόνο εμείς οι άνθρωποι. Τα δελφίνια ως μεγάλα θηλαστικά δεν έχουν άλλους φυσικούς εχθρούς, πέρα από τους καρχαρίες με τους οποίους τα βγάζουν πέρα, παρά μόνο εμάς που προκαλούμε την μόλυνση του περιβάλλοντός τους, την καταστροφή των πόρων τους και την παγίδευση στους σε αλιευτικά δίχτυα. Η περιβαλλοντική συνείδηση είναι κάτι που λείπει από την χώρα μας. Προσωπικά πιστεύω ότι είναι δύσκολο να αλλάξεις τις συνήθειες  ενός εξηντάρη, αλλά σίγουρα μπορείς να διαμορφώσεις την συνείδηση των μικρών παιδιών. Είμαστε πολύ χαρούμενοι που μικρά παιδάκια μάς επισκέπτονται και, γνωρίζοντας από κοντά, μαθαίνουν να αγαπούν τα δελφίνια και τα άλλα ζώα, γιατί έτσι θα κάνουν μια προσπάθεια να προστατεύσουν το φυσικό τους περιβάλλον. Δεν νομίζω ότι τα παιδάκια είναι ανεύθυνα, μαθαίνουν να αντιμετωπίζουν τα ζώα σαν παιχνίδια μόνο αν εμείς τους τα παρουσιάσουμε σαν παιχνίδια. Αντίθετα, μπορούμε να τους μάθουμε να τα σέβονται και να τα αγαπάνε για αυτό που είναι.

Πρόσφατα είχατε βαφτίσια στο Αττικό Πάρκο. Μίλησέ μας για τον Ωρίωνα.
O Ωρίωνας είναι ένα καταπληκτικό και παιχνιδιάρικο πλασματάκι μόλις 8 μηνών. Πολύ πρόσφατα ξεκινήσαμε την εκπαίδευσή του και τα πηγαίνει πολύ καλά. Απο μικρός ήτανε ιδαίτερα παρατηρητικός και περιέργος. Ενθουσιάζεται πολύ κάθε φορά που ανακαλύπτει ένα καινούργιο παιχνίδι και είναι ιδαίτερα ενεργητικός. Το αγαπημένο του παιχνίδι είναι όταν χρησιμοποιούμε ένα ποτιστήρι ή ένα λάστιχο και του ρίχνουμε νερό απο ψηλά, αυτός  κάθεται με το στόμα ανοιχτό απο κάτω δροσίζοντας την γλώσσα του ή στριφογυρίζει το κορμί του από κάτω, αφήνοντας το νερό να πέσει με πίεση στην κοιλιά του.

Έχεις κάποιομότοστην ζωή;
Some people dream of doing great things, while others stay awake and do them.

Ποιο είναι το αγαπημένο σου ζώο στο Αττικό Πάρκο –μετά τα δελφίνια.
Έχω εντυπωσιαστεί με τους παπαγάλους. Είχα άγνοια όσον αφορά το πόσο ιδαίτερα και έξυπνα πλάσματα είναι και είμαι πολύ χαρούμενη που έχω την ευκαιρία εδώ στο Πάρκο να τους γνωρίσω και να μάθω για αυτούς.

Τι έχουν διδάξει τα δελφίνια, τόσα χρόνια, την εκπαιδεύτριά τους;
Με εκπαιδεύουν και αυτά καθημερινά  με τον τρόπο τους. Το πιο σημαντικό ίσως που μου υπενθυμίζουν είναι ότι ο σεβασμός, η ειλικρίνεια και η απλότητα είναι τα κλειδιά για να έχεις πετυχημένες σχέσεις με όλους τους ανθρώπους και σε όλα τα επίπεδα.



back to main