The future was round
the ough! team

Οι Έλληνες εκπρόσωποι του μοντερνισμού είχαν ένα όραμα για μια καλύτερη Ελλάδα –μια Ελλάδα με καμπύλες. Οι φουτουριστικές κατασκευές του Ζενέτου, του Ξάστερου και του Δεσποτίδη στα ’60s και στα ’70s ήταν πολύ μπροστά από την εποχή τους, τόσο μπροστά που ελάχιστοι πήραν είδηση ότι το μέλλον είχε ήδη σχεδιαστεί στην Ελλάδα...  

Το Στρογγυλό του Τάκη Ζενέτου

Ο Τάκης Ζενέτος ήταν μέγας οραματιστής, ένας Έλληνας αρχιτέκτονας που ανήκει χωρίς κανένα ίχνος αμφισβήτησης στον στενό κύκλο των διεθνών πρωτοπόρων του μοντερνισμού των αρχών της δεκαετίας του ’60. Με την ουτοπική πρόταση της «Ηλεκτρονικής πολεοδομίας» που διατυπώνει το 1962, αλλά που έχει ήδη συλλάβει από τα προηγούμενα χρόνια, κινείται στο ίδιο πλαίσιο και υιοθετεί τα ίδια κίνητρα με ξένους συναδέλφους του, όπως τους Ιάπωνες μεταβολιστές, τον N.Miljutin (της γραμμικής πόλης), τον Le Corbusier, τον F. L. Wright ή τον K. Tange. Επεξεργάζεται κατά φάσεις ένα σχέδιο δημιουργίας ευέλικτων μεγαπόλεων-οικιστικών συγκροτημάτων που φτάνουν ώς τα όρια της βιώσιμης ατμόσφαιρας και οργανώνονται σε επάλληλα επίπεδα, αναρτημένα από καλώδια πάνω από τις υπάρχουσες «ιστορικές» πόλεις και το φυσικό περιβάλλον. Αυτές οι μεγαπόλεις, ένα είδος τεράστιου ιστού αράχνης, χαρακτηρίζονται από μία μεταβλητή ευελιξία και αναπτύσσονται σταδιακά στο χρόνο. Η ηλεκτρονική τεχνολογία εξασφαλίζει την επικοινωνία και το δίκτυο πολλαπλών συνδέσεων, αλλά και την διεκπεραίωση όλων των ανθρώπινων δραστηριοτήτων όπως: εργασία, εκπαίδευση, μεταφορές.  Η πιο ριζοσπαστική παράμετρος στην ιδέα του Ζενέτου είναι η αποκαλυπτική έμφαση στο στοιχείο της ηλεκτρονικής, η προφητική αναφορά σε μια φιλική τεχνολογία που επρόκειτο από τότε να αλλάξει ριζικά την πορεία του πλανήτη. Ο Τάκης Ζενέτος υπήρξε πρωτεϊκός εκπρόσωπος μιας παγκόσμιας digital generation, προφήτης μιας ψηφιακής on line αρχιτεκτονικής που όπως και άλλες δημιουργικές εκφράσεις της εποχής (π.χ. η ηλεκτρονική μουσική των Berio, Kagel, Stockhausen, Pousseur) εμπεριέχει μια δυναμική ιδεών που δεν μπόρεσαν να εκφραστούν με πληρότητα ούτε στον μισό αιώνα που μεσολάβησε από τότε, και περιμένουν ακόμα το μέλλον. Εκτός από την «Ηλεκτρονική πολεοδομία» και το χωροταξικό σχέδιο του Λεκανοπεδίου Αθηνών, άφησε πίσω του δεκάδες βιομηχανικά κτίρια, το Θέατρο του Λυκαβηττού και σημαντικές πολυκατοικίες και μονοκατοικίες. Το 1969, μέσα στη χούντα, άρχισε να κατασκευάζει ένα από τα πιο χαρακτηριστικά –και εντυπωσιακά παρόλο που έχουν περάσει 43 χρόνια- δημιουργήματά του: το Στρογγυλό, το φουτουριστικό σχολείο του Αγίου Δημητρίου στο Μπραχάμι, που σήμερα στεγάζει το 1ο Γυμνάσιο και Λύκειο της περιοχής. Ο Τάκης Ζενέτος «έβλεπε» το μέλλον στην κοινωνία της πληροφορικής και στις ψηφιακές τεχνολογίες, σχεδιάζοντας, όπως έλεγε ο ίδιος, «ένα χώρο ενιαίο που να μπορεί να εξελίσσεται συνεχώς και έπειτα από χρόνια να μπορεί να πάρει μια νέα μορφή». Αφού μελέτησε για έξι μήνες την εκπαίδευση στον κόσμο και την διεθνή βιβλιογραφία για να κατατοπιστεί για τις νέες τάσεις, κατέληξε στην κατάργηση της γραμμικής διάταξης που διασπά τον χώρο. «Για να πετύχω τον στόχο μου έκανα τον διάδρομο με τις τάξεις σε σχήμα κύκλου και έτσι μπορώ, αφαιρώντας τα χωρίσματα, να έχω έναν ενιαίο χώρο», έγραφε το 1977. Οραματίστηκε ένα σχολείο με κέντρο του ένα ηλεκτρονικό στρατηγείο. Παρόλο που η τηλεόραση μόλις έχει αρχίσει να κάνει –δειλά- τα πρώτα της βήματα, βλέπει την αξία της σαν μέσο μετάδοσης γνώσης και σχεδιάζει αίθουσες με υποδομές εκπαιδευτικής τηλεόρασης σε τοπικό, εθνικό και διεθνές επίπεδο, αλλά και κλειστά κυκλώματα τηλεόρασης με ενσύρματες εξόδους για αναμετάδοση εκπαιδευτικών προγραμμάτων, ακόμη και από το σπίτι. Σχεδιάζει ακόμη μεγάλες αίθουσες με μεγεθυντικό προβολέα τηλεοπτικής μετάδοσης τύπου Cybernox Telebeam (πολύ hi-tek εκείνη την εποχή) για προβολές που θα βλέπει ταυτόχρονα όλο το σχολείο, καθώς επίσης και μονάδες συνδεδεμένες με ηλεκτρονικές βιβλιοθήκες και άλλες οπτικοακουστικές πηγές πληροφοριών. Η σύλληψή του καταργεί την δασκαλοκεντρική δομή της εκπαίδευσης και το μοντέλο της τάξης, αφού εφαρμόζει συνεργατικότερες μορφές, με τους μαθητές να διαχέονται σε ολόκληρο το κτίριο. Γι’ αυτό το λόγο το κτίριο είναι κυκλικό και οι αυλές είναι εσωτερικές. Οι περσίδες που εξέχουν στις οροφές και δίνουν στο κτίριο της διαστημική όψη, επιτρέπουν τον σωστό φωτισμό στις αίθουσες, ανάλογα με τις κινήσεις του ήλιου. Φυσικά, ελάχιστοι κατάλαβαν τι είχε φτιάξει και το όραμά του ποτέ δεν ολοκληρώθηκε.

Ο Τάκης Ζενέτος γεννήθηκε στην Αθήνα το 1926. Στα χρόνια της κατοχής οργανώνεται στην ΕΠΟΝ και το 1945 φεύγει με υποτροφία για το Παρίσι, όπου γρήγορα ανακαλύπτεται το εξαίρετο ταμπεραμέντο και ταλέντο του. Το 1956 αφήνει μια έτοιμη καριέρα και επιστρέφει στην Ελλάδα. Όμως, καθώς πρεσβεύει μια αρχιτεκτονική για τον άνθρωπο, τον κάτοικο, τον εργαζόμενο και τον περαστικό και όχι για το κέρδος, έρχεται σε σύγκρουση με πολυποίκιλα συμφέροντα που τον απομονώνουν σταδιακά. Εμπνέει λόγω της καινοτόμου φύσης και της προσωπικότητας του, όμως παράλληλα συσσωρεύεται η πίκρα για το ανώφελο των αγώνων για τον τόπο που καταστρεφόταν. Τελευταίο πλήγμα ήταν η δολοφονία του ανιψιού του Διομήδη Κομνηνού το 1974. Από τότε κλείνεται περισσότερο στον εαυτό του και ακολουθεί μια μοναχική πορεία μέχρι το 1978, οπότε αυτοκτονεί πέφτοντας στο κενό. 

Φωτο: Νίκος Κατσαρός.

[Στοιχεία από το βιβλίο «Τάκης Χ. Ζενέτος, Ψηφιακά Οράματα και Αρχιτεκτονική, Εκδόσεις Libro και το άρθρο της Μαρίας Κατσουνάκη «Στρογγυλό», το κλειδί για το σχολείο του μέλλοντος στην Καθημερινή].

Οι στρογγυλές πολυκατοικίες της Κηφισίας

Από τα πιο χαρακτηριστικά και πιο γνωστά κτίρια της λεωφόρου Κηφισίας, το σύμπλεγμα των τριών στρογγυλών πολυκατοικιών στο ύψος της Κηφισιάς είναι έργο του αρχιτέκτονα Νίκου Δεσποτίδη που για την εποχή που κατασκευάστηκε θεωρήθηκε ένας τεχνολογικός άθλος. Ακόμα και αρχιτέκτονες του εξωτερικού έχουν έρθει στην Αθήνα να το θαυμάσουν. Όταν χτιζόταν, το 1973-1974, είχε κυκλοφορήσει η φήμη ότι η στρογγυλή του βάση προοριζόταν για να κατασκευαστεί σιλό αποθήκευσης του υποτιθέμενου "θαυματουργού νερού" του Καματερού [Athens Voice]. Η κάθε πολυκατοικία, παρόλο που δίνει την εντύπωση ότι βρίσκεται στον αέρα, στηρίζεται σε τέσσερις γιγάντιες στρογγυλές κολώνες και έχει εξαιρετική στατικότητα, ενώ, παρόλο που το σχήμα της δεν φαίνεται να είναι βολικό, το παραμικρό τετραγωνικό του κάθε διαμερίσματος είναι εκμεταλλεύσιμο και δεν υπάρχουν καθόλου μη ωφέλιμοι χώροι. Πρόκειται για μια σύνθεση τριών κύκλων που συνδέονται με ένα κεντρικό λειτουργικό πυρήνα, (κλιμακοστάσιο , ανελκυστήρας ). Ουσιαστικά είναι ένα πολυώροφο τριφύλλι. Το έργο για την εποχή που πραγματοποιήθηκε, 197 , ήταν πρωτοποριακό ως προς την στατική του επίλυση, αν αναλογιστούμε τους μεγάλους σεισμούς της Αθήνας.

Φωτο: Manteau Stam.

H άτυχη ιστορία των ελληνικών «futuro» του Νικόλα Ξάστερου

Ο Νικόλας Ξάστερος ήταν άλλος ένας οραματιστής αρχιτέκτονας, που το έργο του στην Ελλάδα δεν εκτιμήθηκε όσο του άξιζε και παραμένει σχεδόν άγνωστος. Ο Ξάστερος σπούδασε αρχιτεκτονική στην Ecole des Beaux Arts στο Παρίσι του ’50, και τις δεκαετίες του ’60 και του ’70 σχεδίασε μια σειρά από προκατασκευασμένες κατοικίες από ένα νέο –τότε- υλικό, που χρησιμοποιούσαν για την κατασκευή ελαφρών σκαφών, το fiberglass (ενισχυμένη χημική ρητίνη). Μέσα σε μια οραματιστική προοπτική, τα πανάλαφρα αυτά σπίτια μπορούσαν να στήνονται, συναρμολογούμενα πολύ εύκολα, οπουδήποτε στην εξοχή, δίνοντας υπόσταση στο «όνειρο των διακοπών» -μυθολογία της εποχής. Ο αριθμός των «τουριστικών οικίσκων» που σχεδίασε δεν είναι γνωστός, συνολικά όμως πρέπει να κατασκεύασε το πολύ δέκα, κι αυτά ως δείγματα, μιας και τελικά δεν έγινε ποτέ μαζική παραγωγή. Το «ουφάκι» το οποίο είχε εντοπίσει η ομάδα errands στο Λουτράκι και αποσυναρμολογήθηκε από την αρχική του θέση για να μεταφερθεί στο Φλοίσβο όπου γινόταν η 2η Μπιενάλε της Αθήνας, Heaven [ήταν μέρος του ενός από τα δύο έργα «τραγικών ουτοπιών αυτονομίας του 70», με τα οποία συμμετείχαν στην έκθεση Live], ήταν ένα από τα 5 που είχαν διασωθεί συνολικά. Το συγκεκριμένο φουτουριστικό σπιτάκι που είχε στηθεί ως εκθεσιακό δείγμα σε ένα μικρό παραλιακό οικόπεδο στο Λουτράκι είναι μάλλον η δεύτερη παραλλαγή στη σειρά των οικίσκων με μορφή ιπτάμενου δίσκου, που έχουν και βεράντα. Η κατασκευή κατοχυρώθηκε με δίπλωμα ευρεσιτεχνίας της Ακαδημίας Αθηνών τον Σεπτέμβριο του 1969 στο όνομα της «Ανώνυμης Βιομηχανικής εταιρείας Μεταλλικών κατασκευών ΑΛΤΑ» με την οποία συνεργαζόταν, και ύστερα το Μάιο του 1973 στο όνομα του. Οι παραλλαγές εκτείνονται από τα τέλη της δεκαετίας του ’60 μέχρι τα μέσα του’70. Ο Ξάστερος, έχοντας οργανώσει ένα εργοστάσιο παραγωγής των φουτουριστικών κατοικιών στην Κομοτηνή και έχοντας λάβει πολλές προτάσεις από ενδιαφερόμενους αγοραστές, ετοίμασε τα εγκαίνια της πρώτης έκθεσης το 1977. Ατυχώς, συνέπεσε με την αλλαγή του νομοσχεδίου για την εκτός σχεδίου δόμηση (κατά μαρτυρίες, το ίδιο κιόλας πρωινό), αλλάζοντας το ελάχιστο οικόπεδο για τοποθέτηση λυόμενου σπιτιού, από 250τμ σε 4 στρέμματα! Με αυτόν τον τρόπο καταργούνταν το όνειρο να τοποθετηθεί ένα μικρό, οικονομικό και εύχρηστο κέλυφος διακοπών σε ένα μικρό οικόπεδο. Το «ουφάκι» του Ξάστερου συμπίπτει με μια παράλληλη αναζήτηση οραματιστών αρχιτεκτόνων σε όλο τον κόσμο. Απ’ αυτά προηγείται το Dynamaxion House του Αμερικανού σχεδιαστή, συγγραφέα και εφευρέτη Buckminster Fuller, αλλά την ίδια εποχή με τον Ξάστερο ο Φιλανδός αρχιτέκτονας Matti Suuronen, σχεδιάζει και κατασκευάζει το «futuro» από fiberglass, με ελάχιστο κόστος, που μπορεί να μεταφερθεί και να τοποθετηθεί με ελικόπτερο!

Όσο για τα ελληνικά futuro του Ξάστερου, η πιο εμβληματική κατασκευή βρισκόταν στην λεωφόρο Καβάλας (του Πουλιέζου) για πολλά χρόνια, στην έξοδο της πόλης, και αποτελεί βασική ανάμνηση των παιδιών του ’70 που έφευγαν για διακοπές με τα οικογενειακά αυτοκίνητα προς την Πελοπόννησο. Πιθανόν είναι η ίδια με αυτήν που τώρα βρίσκεται στην Ανδραβίδα.

[Στοιχεία από το κείμενο της ομάδας errands].



back to main