Μπαρόκ ταξιδευτές
Μαρία Παππά

Δύο μουσικοί κολλημένοι με το μπαρόκ μιλούν (ασταμάτητα) για την παράσταση που κάνουν στο Φεστιβάλ Αθηνών.

Συναντώ τον τσεμπαλίστα και συνθέτη Μάρκελλο Χρυσικόπουλο και τον γκαμπίστα Ανδρέα Λινό σε ένα στούντιο στην Πλατεία Κουμουνδούρου. Σε ένα γιάλινο κουτί βρίσκεται ένα ροζ φίδι που ρεμβάζει ακούνητο. Τον λένε Φειδία και είναι του Μάρκελλου. Είμαι περίεργη να μάθω γιατί τόσο νέοι και μοντέρνοι άνθρωποι ασχολούνται με την κλασσική μουσική μιας συγκεκριμένης περιόδου. Άλλοι μπορεί να είναι κολλημένοι με την μπάλα,  ο Μάρκελλος και ο Ανδρέας όμως είναι «κολλημένοι» με το μπαρόκ και δεν μπορούν με τίποτα να το κρύψουν. Στο έργο που θα παρουσιάσουν στο φεστιβάλ Αθηνών έχουν προσπαθήσει να παντρέψουν την κλασσική μουσική με την παραδοσιακή τούρκικη, εμπνευσμένο μέσα από κείμενα Άγγλων τυχοδιωκτών του 17ου αιώνα.

Φωτο: Νίκος Κατσαρός

Τι διαπραγματεύεται ακριβώς ο ταξιδευτής του Λεβάντε;
Μάρκελλος: Έχουμε βρει κάποιες περιπτώσεις Άγγλων ταξιδευτών, οι οποίοι με διάφορες αφορμές ο καθένας είτε ως ταξιδευτές, είτε επειδή ήταν ταξιδευτές και εκκεντρικοί, είτε επειδή είχαν και κάποια επαγγελματική υποχρέωση, έφυγαν στις αρχές του 17ου αιώνα από το Λονδίνο και πήγαν στην Ανατολή, στο Λεβάντε και το επίκεντρο μας είναι η Κωνσταντινούπολη. Υπάρχει μια επιπλέον περίπτωση ενός ανθρώπου που δεν ήταν ταξιδευτής, αλλά ήταν ένας νεαρός κατασκευαστής εκκλησιαστικών οργάνων, ο οποίος το 1759 πήρε ένα όργανο με παραγγελία της Βασίλισσας Ελισάβετ της πρώτης και το πήγε δώρο στον Σουλτάνο Μωάμεθ τον Τρίτο για να συσφίξει τις σχέσεις Αγγλίας και Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Ο κατασκευαστής οργάνων φεύγει και παίρνει αυτό το εκκλησιαστικό όργανο, το συνοδεύει και το πηγαίνει στο Σουλτάνο. Με βάση αυτές τις αφηγήσεις φτιάξαμε ένα πρόγραμμα μουσικό συνδυάζοντας μια σειρά από πολύ εμβληματικά κομμάτια της Αγγλικής μουσικής της εποχής, παρμένα από μια συλλογή που λέγεται Lacrimae [δάκρυα] του κατεξοχήν συνθέτη αυτής της περιόδου της Ελισαβετιανής μελαγχολίας που λέγεται John Dowland και τα συνδυάσαμε με οθωμανική κοσμική μουσική και υπάρχει ένας παραλληλισμός οργάνων αφού από τη μία έχουμε ένα κόνσεπτ, ένα σύνολο βιόλες ντα γκάμπα [μπαρόκ όργανο] και το αντίστοιχο ομόλογο όργανο το παραδοσιακό το γιαϊλί ταμπούρ.

Πώς σας προέκυψε η ιδέα του έργου;
Ανδρέας -Ξεκίνησε από κάποιους πειραματισμούς στα πλαίσια του Μουσικού Χωριού που γίνεται κάθε χρόνο, εδώ και 7 χρόνια στο οποίο συμμετέχουμε συστηματικά. Κι εκεί επειδή γίνονται σεμινάρια μπαρόκ μουσικής και παραδοσιακής, είναι ένα πεδίο που μπορεί κανείς χωρίς μεγάλο κόπο να βρεθεί να παίζει τα μπαρόκ όργανα με τα παραδοσιακά.
Μ-Είναι μια πλατφόρμα που για μια-δυο βδομάδες όλοι οι συνδυασμοί είναι πιθανοί και αυτό φυσικά δημιουργεί ιδέες.
Α-Ξεκινήσαμε πολύ απλά σαν μια συνεύρεση μουσικών και βρήκαμε αυτούς τους κύκλους έργων και έγινε μια συναυλία στο πλαίσιο αυτών των σεμιναρίων και κατόπιν άρχισε να εξελίσσεται με αυτή την έννοια του ταξιδιού και ταξιδευτών.

Υπήρχε σύζευξη μουσικών εκείνη την περίοδο;
Μ-Υπήρχαν ανταλλαγές.  Τα κρουστά π.χ. ήρθαν από την Ανατολή.

Α-Η ιστορία είναι περίπλοκη και ανάλογα με τις περιόδους ξέρουμε περισσότερα ή λιγότερα πράγματα.  Για το 18ο αιώνα ξέρουμε παραπάνω πράγματα επειδή  έγιναν και καταγραφές. Άρχισε να υπάρχει αυτή η μουσικολογική διάθεση της Δύσης να καταγράψει. Έχουμε αυτό το καταπληκτικό Concerto Turco που είναι μια απλή καταγραφή που έγινε στην Βενετία μιας λόγιας σύνθεσης τούρκικης. Για την εποχή στην οποία εστιάζουμε έχουμε κάποιες αναφορές μέσα από τα διηγήματα για τη μουσική την ανατολική. Κυρίως αυτό που διαφαίνεται είναι ότι δεν υπάρχει κοινός τόπος κατανόησης αυτής της μουσικής.  
Μ-Κι επίσης εκείνη την εποχή σε καμία περίπτωση όπως σήμερα δεν εμφανίζεται ξαφνικά ένας Σύριος μουσικός με έναν Γάλο που παίζει βιολί και κάνουν ένα τζαμ σέσσιον. Δεν υπάρχει μια κοινή μουσική πράξη, υπάρχουν μουσικές επιρροές.
Α-Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα όταν η Τουρκία έφτασε μέχρι τη Βιέννη, ένας λαθρομετανάστης βιεννέζος ήταν η βιόλα ντ’ αμόρε. Έφυγε από τους Βιεννέζους μ’ ένα μυστήριο τρόπο μέσω των αιχμαλώτων και έφτασε στην μουσική του παλατιού και έγινε το sinekeman. Και οι Τούρκοι κάποια στιγμή προσπάθησαν να πείσουν τον κόσμο ότι αυτοί εφηύραν την βιόλα ντ’ αμόρε η οποία είχε μια παράδοση δυτική και εντάχθηκε κανονικά και έγινε όργανο παραδοσιακό στην Τουρκία. Έχουμε πολλά τέτοια παραδείγματα όπως ένας από τους αδερφούς του Μπαχ ο οποίος μαθαίνει γαλλικό φλάουτο στην Κωνσταντινούπολη από έναν μουσικό του Γάλλου πρέσβη εκεί. Φυσικά πρέπει να φανταστούμε ότι η Κωνσταντινούπολη είναι η πλέον κοσμοπολίτικη πόλη. Δεν είναι αραπιά απλά έχει αυτή την έντονη ανατολίτικη προσωπικότητα αλλά λόγω της εμπορικής θέσης είναι πολύ εύκολη για έναν δυτικό να γευτεί αυτόν τον ανατολίτικο πολιτισμό επειδή υπάρχει αυτό το δίκτυο. Η ένταξη ενός δυτικού στην Κωνσταντινούπολή δεν είναι τόσο δύσκολη.

Πόσο επίκαιρο είναι το έργο;
Α-Είναι ότι η Κωνσταντινούπολη υπήρξε μια Βιέννη και ένα Παρίσι πριν της ώρας της.
M- Και οι Τούρκοι κάπως έτσι τη βλέπουν μέχρι και σήμερα. Το πόσο επίκαιρη είναι αυτή η παράσταση σήμερα; Καταρχάς παίζουμε μπαρόκ μουσική και φιλοξενούμε το παραδοσιακό σκέλος της συναυλίας αλλά γενικά παίζοντας και έχοντας αφιερωθεί στην μπαρόκ μουσική έχουμε απενδυθεί την ανάγκη και την ανησυχία να καταστήσουμε τους εαυτούς μας επίκαιρους. Επίσης έχουμε να κάνουμε με μια συνάντηση ανατολής και δύσης και αυτό είναι πάρα πολύ επίκαιρο. Καταρχάς ήμαστε στην Κουμουνδούρου αυτή τη στιγμή που μιλάμε.  Πόσο πιο επίκαιρο από αυτό;
Α-Το επίκαιρο είναι ότι πια δεν μπορούμε να παραβλέψουμε αυτό που γίνεται γύρω μας δεν μπορούμε να αφοσιωθούμε σε μια γραμμή πλεύσης και με παρωπίδες να στοχεύουμε σε κάτι χωρίς ο έξω κόσμος να μας απασχολεί. Οπότε αναγκαστικά κι αυτό φέρνει διαλόγους και συναντήσεις.

Πώς βλέπετε την κατάσταση που επικρατεί τώρα εδώ;
Α -Είναι έκρυθμη.
Μ-Δεν ξέρω τα γεγονότα που ζούμε είναι  ακριβώς κοσμοϊστορικά. Κάθε μέρα κανείς ανοίγοντας μια εφημερίδα βρίσκει κανείς εκατοντάδες ειδήσεις που για ένα νου που έχει σώας τα φρένας θα ήταν αρκετές για να γυρίσουν τον κόσμο ανάποδα. Εμείς έχουμε προσπαθήσει μέσα από αυτή την μουσική συνάντηση να μην επιδιώξουμε την έκρηξη αλλά περισσότερο την όσμωση.

Α-Το μήνυμα είναι η ένωση. Δεν νομίζω ότι μπορούμε να δώσουμε κάτι πέρα αυτού. Δεν μπορούμε να δώσουμε λύσεις φυσικά. Απλά υπάρχει ένα παράδειγμα επί σκηνής μπορεί να αγγίξει πολύ τον θεατή και όλα τα άλλα τα λέει η μουσική.

Γιατί μπαρόκ μουσική;
Α-Αυτός έχει φίδι δεν θα έκανε μπαρόκ; Ή Hard rock θα έκανε η μπαρόκ.
Μ- Και η μπαρόκ μουσική μου φαίνεται θαύμα ότι κάνω. Νομίζω ούτως ή άλλως κανείς χωρίς να είναι συνειδητή επιλογή, έχει καταλάβει ποια είναι τα πράγματα που μπορεί να καταφέρει στη ζωή του και ποια όχι. Εμένα προσωπικά θα κάνω και άλλα πράγματα. Θα μου άρεσε π.χ. να είμαι φυσικός ή θα μου άρεσε να πάω στη σελήνη αλλά δεν νομίζω ότι θα είχα ταλέντο σε κανένα από τα δύο οπότε καμιά φορά η μουσική και κατ’ επέκταση το είδος της μουσικής έρχεται από μόνο του. Δεν ξέρω ποιοι παράγοντες επιδρούν. Δεν είναι ότι είχα στην οικογένειά μου κάποιον, ο οποίος άκουγε ειδικά μπαρόκ μουσική, οι γονείς μου όταν ήμουν μικρός άκουγαν πολλή μουσική και ο παππούς μου ήταν ερασιτέχνης μουσικός. Δεν υπήρχε κάτι το συγκεκριμένο που να μου είπε ποτέ «να κάνεις μπαρόκ». Νομίζω ότι για μένα τουλάχιστον πολλά πράγματα ήταν τυχαία.
Α-Στην δική μου την περίπτωση, η στροφή προς το μπαρόκ έχει να κάνει με το όργανο που διάλεξα καταρχάς και για μένα ήταν η ανακάλυψη ενός ηχοχρώματος πριν από το ρεπερτόριο, το ρεπερτόριο ήρθε σαν επέκταση του βιόλα ντα γκάμπα που παίζει μόνο baroque μουσική, μέχρι πρότινος, -αρχίζουν και γράφονται και σύγχρονα έργα  και σαν παιδί με άγγιξε το ηχόχρωμα.

Μ- Και γιατί η βιόλα ντα γκάμπα και όχι το φαγκότο; Υπάρχει κάποιος τρόπος να το εξηγήσεις;
Α-Νομίζω νιώθω μεγάλη συγγένεια με το έγχορδο και το δοξάρι είναι κάτι που με συναρπάζει, και έτσι ξεκινήσαμε να σκεφτόμαστε και αυτή την συνεύρεση των ηχοχρωμάτων της βιόλας ντα γκάμπα και της λύρας, με πολλή συγγένεια και τελικά αποδείχτηκε σαν μουσική βάση, η μουσική baroque και η παραδοσιακή μουσική μοιράζονται ίσες μουσικές αξίες.

Ακούτε άλλα είδη μουσικής;
Μ-Την Μαντουβάλα. Εγώ ακούω κυρίως άλλο είδος μουσικής διότι αν όλη την ημέρα ακούς κάτι συγκεκριμένο, μετά όταν πας σπίτι σου, θες κάτι διαφορετικό. Επίσης μου συμβαίνει πάρα πολύ συχνά, συνήθως σε περιόδους έντονης δουλειάς, να μην θέλω να ακούσω μουσική. Δηλαδή είναι τόσο κουρασμένα τα αυτιά μετά από μια μέρα δουλειάς, οι ηχητικές πληροφορίες που έχει πάρει ο εγκέφαλος είναι τόσες πολλές, σύνθετες και βαριές, που ακόμα και ο ήχος της τηλεόρασης θα ήταν επιβαρυντικός.
Α-Φυσικά υπάρχουν και μουσικές που ακούμε θέλοντας και μη. Είμαστε και άνθρωποι της εποχής μας σε κάθε περίπτωση.

Μ- Το λες σαν να είμαστε θύματα της εποχής μας. Είναι αλήθεια όμως αυτό. Ο σύγχρονος άνθρωπος δέχεται χωρίς να το καταλαβαίνει μια τεράστια και όγκο ηχητικών πληροφοριών, ένα μεγάλο μέρος των οποίων εμπίπτει στους μουσικούς ήχους.
Α-Απλά νομίζω ότι στην περίπτωσή μας υπάρχει μια κοινά αντίστροφη ροή των πραγμάτων. Σε έναν κλασικό μουσικό αυτές είναι οι σπουδές του, θα ακούσει αυτά, θα εξελιχθεί έτσι. Και εμείς μέσα σε αυτήν την ροή πρέπει να βαδίζουμε ανάποδα ψάχνοντας πράγματα που δεν έχουν ενταχθεί σε μια κοινή λογική. Και είναι που βγαίνουμε κάπως από αυτό το μονοπάτι που φαίνεται ξεκάθαρο για άλλους. Εμείς μέσα σε αυτή την ροή που είναι φαινόμενο της εποχής, σε αυτό τον χείμαρρο πρέπει κάποια στιγμή να στιγμή να σταθούμε αλλά και να βαδίσουμε ανάποδα προς αναζήτηση πηγών. Οπότε νομίζω αυτή η στάση κάπως χαρακτηρίζει τον μπαρόκ μουσικό που δεν αφήνεται στην γενικότερη ροή.
Μ-Και κυρίως τον κλασικό μουσικό. Γιατί κάτι τέτοιο δεν συμβαίνει με έναν παραδοσιακό μουσικό ή με έναν μουσικό της τζαζ, ακόμα και της ηλεκτρονικής μουσικής σε μερικές περιπτώσεις.
Α-Το avant garde παραδόξως σε μας συμβαίνει όταν αγγίζουμε πιο αισθητά τα πράγματα του παρελθόντος στο ουσιαστικό τους μέρος. Είναι μια σχιζοφρενής κατάσταση.

Τι προσδοκίες έχετε για την παράσταση;
Α-Ο,τι περιμένουμε σε κάθε παράσταση, ίσως και κάτι περισσότερο.
Μ-Ζούμε σε εποχή που για να καταφέρει να έχει κάποιος τα αυτονόητα είναι σχεδόν ένα όνειρο. Δεν μιλώ μόνο για τον μέσο άνθρωπο στην Ελλάδα. Αυτό θα μπορούσε να θεωρηθεί ως αυτονόητο, να έχει δηλαδή κάποια χρήματα για να ζει, να του επιτρέπουν να δημιουργεί και να έχει μια επαγγελματική άνεση και ένα δίκτυο που να του κάνει την ζωή πιο δημιουργική, πολλά από αυτά είναι πολυτέλειες. Δυστυχώς η Ελλάδα είναι μια χώρα που δεν έχει 20 φεστιβάλ Αθηνών που να μπορούν να στηρίξουν πρωτοβουλίες που να μην απευθύνονται εξαρχής σε ένα συγκεκριμένο αγοραστικό κοινό.
Α-Αυτή τη στιγμή μας δίνεται η μοναδική ευκαιρία να παρουσιάσουμε αυτή την δουλειά και σε αυτή την έλλειψη δρωμένων στην Ελλάδα, είναι σημαντικό να φτάσουμε όσο πιο μακριά μπορούμε στην συνάντηση και στην συναισθηματική φόρτιση που θέλουμε να προσφέρουμε. Έτσι ό,τι έχουμε να πούμε, θα πρέπει να το πούμε καθαρά.
Μ-Δεν ξέρω αν θα θέλαμε ακριβώς να επιβάλλει κανείς τον εαυτό του. Μπορείς βέβαια κανείς να τον επιβάλλει. Μπορούμε να δώσουμε 20 συνεντεύξεις σε όλα τα μέσα και να επιβληθούμε. Τελικά όμως το μόνο που θα μας μείνει θα είναι ότι έγινε η παράσταση και ότι αυτό που κάναμε δεν μας απογοήτευσε. Δηλαδή πραγματώσαμε αυτό που μέχρι πρότινος ήταν στο μυαλό μας ως μια πιθανότητα.
Α- Το πολύ καλό βέβαια που συμβαίνει με αυτή την παράσταση είναι ότι οποιαδήποτε πρόβα, κυρίως αυτές που κάνουμε τώρα, είναι για μας ένα γεγονός από μόνο του. Είναι κάτι που δημιουργούμε εκείνη την στιγμή με αυτοσχεδιασμό, προγραμματισμό, δοκιμή. Οπότε κάθε συναυλία θα είναι κάτι καινούριο για μας και θα αποτελεί αποκάλυψη ανεξαρτήτως του αποτελέσματος και νομίζω ότι αυτή είναι και η δύναμη του πρότζεκτ. Γεννιέται κάθε φορά, είναι ουσιαστικά μια συνθήκη αυτό το πρόγραμμα. Θα παίξουμε αυτά με αυτούς και ό,τι γίνει. Ελέγχοντας φυσικά κάποιους από τους κανόνες του παιχνιδιού. Αυτό ουσιαστικά κάναμε εγώ και ο Μάρκελλος. Γράψαμε κάποιους κανόνες για ένα παιχνίδι το οποίο θα παιχτεί εκείνη την στιγμή.
Μ-Με αυτήν ακριβώς την στρατηγική πορεύτηκε και η σύγχρονη μουσική. Ανάμεσα στα εκατομμύρια πράγματα που μπορεί να συμβούν, διαλέγουμε τα πέντε που θα κάνουμε και τα πέντε που δεν θα κάνουμε και μετά είμαστε ανοιχτοί. Και αυτό το «είμαστε ανοιχτοί» στο τι δημιουργείται επί σκηνής , το προωθούμε αλλά συγχρόνως το εμπιστεύομαστε για να το ακολουθήσουμε, είναι συγχρόνως χαρακτηριστικό της μπαρόκ εποχής για έναν καλλιτέχνη. Η ισορροπία δηλαδή ανάμεσα σε αυτό που φαίνεται πηγαίο και τυχαίο και σε αυτό που είναι αποτέλεσμα μιας μεγάλης προετοιμασίας.
Α-Υπάρχει πάντα η έννοια του δίσκου στην μπαρόκ μουσική, η οποία βέβαια κάθεται πάνω σε ένα πολύ στιβαρό βάθρο που είναι αυτό της τεχνικής, της εξοικείωσης, της γνώσης, της φόρμας, του στυλ. Αλλά αυτή η σχεδόν ακροβατική αίσθηση της μπαρόκ μουσικής είναι αυτή που την κρατάει ζωντανή και στην παραδοσιακή μουσική έχουμε επίσης αυτό το φαινόμενο. Αισθάνομαι ότι είναι δύο κόσμοι που αιωρούνται και πετάγεσαι για να πιάσεις τον ένα και ο άλλος θα πρέπει να είναι πραγματικά εκεί έτοιμος για να σε πιάσει. Ο κόσμος που πηγαίνει στο τσίρκο περιμένει αυτό το σασπένς. Ελπίζω η συναυλία μας να μπορέσει να βγάλει αυτό το σασπένς.

Αυτό είναι για μια μόνο παράσταση;
Μ-Ναι, μπορεί να επαναληφθεί με διαφορετικό τρόπο. Αυτό που κυρίως μας νοιάζει είναι η σύλληψη αυτής της ιδέας, ένα ταξίδι και μια διάθεση συνεύρεσης δύο ηχοχρωμάτων. Θα μπορούσε να μην είναι η Κωνσταντινούπολη, θα μπορούσε να είναι μια χώρα στην Ινδία. Θα μπορούσε να μην είναι η βιόλα ντα γκάμπα, θα μπορούσε να είναι το τσέμπαλο. Προσπαθούμε να βρούμε το σύστημα εκείνο με το οποίο θα μπορέσουμε να επιβιώσουμε μουσικά. Όχι για τον εαυτό μας μόνο. Αλλά χρειαζόμαστε πια κάτι παραπάνω, πέρα από την μουσική που κάναμε στο Ωδείο, χρειαζόμαστε κάτι να μας θρέφει. Παίζεις μια Σονάτα και αυτό το πράγμα ξαφνικά δεν είναι αρκετό, θες να έχει μια άλλη προοπτική. Και φυσικά για να επανέλθεις στην Σονάτα αφού έχεις κάνει όλα αυτά, δεν θα είναι η ίδια Σονάτα.

«Ένας ταξιδευτής στο Λεβάντε» Πειραιώς 260, 9 μ.μ. Η αφήγηση των κειμένων γίνεται από τον Σπύρο Σακκά. Εισιτήρια: 20, 15, φοιτ. 10, άνεργοι με 5 ευρώ.



back to main